Fróðleikur um díoxín á Íslensku
ALMENN umfjöllun um díoxín, uppruna þess og fyrirkomu í umhverfinu, inntökuleiðir, og eituráhrif.  Lauslega gert grein fyrir viðbrögðum umhverfis- og heilbrigðisyfirvalda á vandamálinu.

Díoxín í fiskimjöli og írafár í Evrópu
UNDANFARIÐ hafa okkur borist fregnir þess efnis að Evrópusambandið muni hugsanlega banna notkun á fiskimjöli og lýsi í dýrafóður vegna díoxínmengunar í afurðunum.  Í þessari grein er gert grein fyrir helstu gögnum opinberra stofnana um málið og reynt að varpa ljósi á hvernig málið horfir við Evrópu.

Þrávirku eiturefnin díoxín og fúran

Í grein þessari mun ég fjalla um díoxín, uppruna og fyrirkomu þess í umhverfinu. Einnig mun ég fjalla um inntökuleiðir efnisins, eiturvirkni og helstu eituráhrif sem vitað er að díoxín getur valdið. Ég mun gera lauslega grein fyrir viðbrögðum umhverfis- og heilbrigðisyfirvalda á vandamálinu.

Díoxín eru talin til eitruðustu efna sem finna má í umhverfinu. Til eru 75 gerðir af díoxíni og er eiturvirkni þeirra mismikil. Sú gerð sem talin er vera eitruðust er 2,3,7,8-tetraklóródíbenzó-p-díoxín, sjá mynd.

World Health Organisation (WHO) og US-Environmental Protection Agency (US-EPA) hafa skilgreint kerfi þar sem aðrar gerðir af díoxíni eru miðaðar við þá eitruðustu og eru niðurstöður rannsókna jafnan kynntar sem TEQ (toxic equivalence) í samræmi við þessi kerfi. Fúran er efni sem líkist díoxíni og er það jafnan til staðar þar sem díoxín er að finna. Díoxín og fúran koma frá sömu uppsprettum og hegða sér með svipuðum hætti í umhverfinu. Fúranar eru 135 talsins og rétt eins og fyrir díoxín hafa verið skilgreind TEQ kerfi þar sem minna eitraðar tegundir efnisins eru miðaðar við þá eitruðustu, 2,3,7,8-tetraklóródíbenzófúran (sjá mynd). Í textanum hér fyrir neðan mun ég nota orðið díoxín sem samnefnara fyrir bæði þessi efni.

Uppruni
Flest umhverfiseitur sem rekja má til manna hafa á sínum tíma þjónað mönnunum með einum eða öðrum hætti, t.d. kvikasilfur úr hitamælum, PCB úr spennaolíu, blý sem bætiefni í bensín o.s.frv. Díoxín hefur þá sérstöðu að það er hvergi notað og er engum til gagns.

Tilurð díoxíns má rekja til ýmissa efnaferla þar sem klór kemur við sögu. Til dæmis má nefna framleiðslu á PVC plasti, klórgasi og klórheldinna lífrænna leysiefna. Díoxín má einnig rekja til sorp- og spilliefnabrennslu. Díoxín er fyrst og fremst til staðar í náttúrunni af mannavöldum, þó eru einnig til náttúrulegar uppsprettur efnisins t.d. skógaeldar og sinubrunar. Í ljósi þess að díoxín er hvergi "vísvitandi" framleitt er magn þess í umhverfinu mjög lítið miðað við önnur umhverfiseitur. Mikil eiturvirkni, jafnvel af völdum örsmárra skammta, veldur umhverfis- og heilbrigðisyfirvöldum um allan heim engu að síður verulegum áhyggjum.

Díoxín myndast við ófullkominn bruna ef klór er til staðar í eldsneytinu. Sem dæmi um þetta má nefna sorpbrennslu þar sem PVC eða önnur klórheldin efni koma fyrir. Til þess að ná fullkomnum bruna við brennslu á sorpi þarf að uppfylla nokkur skilyrði þar má nefna, hátt hitastig, langa viðveru gass í brunahólfi, góða blöndun úrgangs og gnægð súrefnis. Díoxín myndun í sorpbrennslu á sér stað á yfirborði sviföskunnar fyrir tilstuðlan málma (hvata) sem í henni er að finna. Efnahvarfið er hvað virkast við lágt hitastig u.þ.b. 250-700°C. Hröð kæling á útblásturslofti er því mikilvæg í þessu samhengi. Bæði í Evrópu og í Bandaríkjunum hafa umhverfisyfirvöld hert losunarmörk verulega hjá sorpbrennslum til þess að sporna við útblæstri á díoxíni.

Brennsla á sorpi við opin eld uppfyllir engin af þeim skilyrðum sem upp voru talin hér að ofan. Einkennandi fyrir opinn eld er lágt hitastig, léleg blöndun, staðbundin súrefnisskortur og mikil svifaska. Því má telja að sú opna brennsla á sorpi sem tíðkast hefur á Íslandi um langt skeið sé ein af helstu uppsprettum efnisins hér á landi.

Fyrirkoma í umhverfinu
Díoxín er nánast óleysanlegt í vatni og er því aðeins að litlu leyti að finna á uppleystu formi. Setlög í sjó eru ein af helstu "birgðastöðvum" díoxíns. Umtalsvert magn díoxína má finna í setlögum á sjávarbotni við svæði þar sem klórneytandi stóriðja, t.d. pappírsbleiking, losar óhreinsað vatn til sjávar. Díoxín er að mestu leyti að finna á yfirborði agna og má því með botnfellingu og síun fjarlægja verulegan hluta díoxíns úr menguðu stóriðjuvatni fyrir losun þess til sjávar. Díoxín brotnar mjög hægt niður í setlögum og er jafnvel talað um helmingunartíma í árhundruðum.

Helsta niðurbrotsferli díoxíns er við ljósrof af völdum útfjólublárra geisla. Vegna eðlisefnafræðilegra eiginleika er díoxín í andrúmslofti jafnan bundið við yfirborð agna af ýmsu tagi þar má nefna sót, svifösku og ryk. Það að díoxín er bundið við rykagnir hindrar að verulegu leyti ljósrof. Díoxín á rykögnum getur borist langar leiðir með vindi.

Díoxín er einnig að finna í jarðvegi, einkum í nálægð við uppsprettur efnisins t.d. umhverfis sorpbrennslustöðvar. Vegna þess hve efnið getur ferðast með vindi er það einnig að finna lengra frá uppsprettunum en þá í lægri styrk.

Helstu inntökuleiðir
Díoxín getur komist inn í líkamann með innöndun á menguðu lofti, húðsnertingu og með fæðunni. Inntaka með fæðu er lang mikilvægasta inntökuleið efnisins hjá þorra fólks. Innöndun og húðsnerting getur verið af þýðingu fyrir einstaka hópa sem eru í náinni snertingu við efnið.

Ein af afleiðingum þess að díoxín er að finna í setlögum sjávar er að neysla sjávarafurða er ein helsta inntökuleið efnisins. Díoxín er vatnsfælið efni sem safnast fyrir í fituvef. Eins og önnur fituleysanleg þrávirk efni ferðast díoxín í fæðukeðjunni og er styrkur efnisins hár í fituvef dýra sem eru ofarlega í fæðukeðjunni. Díoxín er einnig hátt í fituvef dýra sem eru í nánu sambandi við sjávarbotn, t.d. í lifur botnfiska.

Díoxín er einnig að finna í feitum spendýraafurðum eins og t.d. mjólk. Það á þó einkum við ef landbúnaðurinn er í nágrenni díoxín uppsprettu. Í Noregi kom nýlega upp díoxín vandamál í tengslum við brennslu hjá Sande Paper Mills. Verksmiðjan er staðsett í landbúnaðarhéraði og hafa bændur á svæðinu áhyggjur af málinu. Rétt eins og önnur spendýramjólk er móðurmjólkin feit og getur hluti af uppsöfnuðu díoxíni í líkama móður færst yfir í ungabörn á brjósti.

Eiturvirkni og eituráhrif af völdum díoxíns
Fyrsta stóra díoxín slysið sem höfundi er kunnugt um átti sér stað í efnaverksmiðju í Seveso á Ítalíu á miðjum áttunda áratugnum. Í kjölfar slyssins varð vart við útbrot á húð, sjúkdómur sá nefnist chloracne. Í Víetnamstríðinu notuðu bandaríkjamenn eitrið agent-orance til þess að eyða laufi af trjám skóganna. Fjölmargir bandarískir hermenn sem börðust í Víetnam hafa þjáðst af chloracne og er talið að díoxín innihaldið í agent-orance sé ein af orsökum þess.

Í seinni tíð hafa menn komist að því að díoxín veldur margskonar kvillum öðrum en áðurnefndum útbrotum. Af helstu áhrifum sem greinst hafa í tilraunadýrum og/eða mönnum má nefna, krabbamein, lækkun á testasteróni og fækkun sæðisfruma, lifraskemmdir og neikvæð áhrif á miðtauga- og ónæmiskerfið. Fóstur dýra og manna eru viðkvæm fyrir díoxíni og getur skaði átt sér stað á fósturstigi hafi móðir orðið fyrir díoxín-mengun fyrir meðgöngu eða meðan á meðgöngu stendur.

Frá umhverfisyfirvöldum
Díoxín hefur valdið heilbrigðis- og umhverfisyfirvöldum vestrænna ríkja töluverðum áhyggjum. Losunarmörk hafa verið hert til muna og mengunarvaldar skikkaðir til þess að koma fyrir mengunarvarnabúnaði og herða innra eftirlit.

Til eru fordæmi fyrir því að díoxín mengun geti haft í för með sér bann við fiskveiðum á svæðum í nágrenni við uppsprettur. Það sama gildir um svæði þar sem styrkur annara þrávirkra eiturefna, t.d. PCB er hár, sjá mynd af skilti við suðurströnd Kalifórniu. Þrávirkni efnanna veldur því að slík bönn vara lengi. Rekstur brennslustöðvar við áðurnefnt Norskt fyrirtæki Sande Paper Mills var á dögunum stöðvaður af Statens forurensningstilsyn (SFT) enda fór útblástur á díoxíni tuttugufalt yfir sett losunarmörk og innra eftirliti fyrirtækisins var ábótavant.

Í verkefnaskrá umhverfisráðuneytisins (1999-2003) kemur fram að sérstök áhersla skuli lögð á vöktun á styrk þrávirkra efna í sjó. Í ársskýrslu mengunarvarnasviðs fyrir 1999 kemur fram að Hollustuvernd ríkisins stefni að undirritun alþjóðasamning um bann við losun ákveðinna þrávirkra efna, þ.á.m díoxín. Stefnt er að því að ljúka við gerð fyrsta hluta samningsins á þessu ári.

Nýlega lögðu Bandarísk umhverfisyfirvöld fram drög að skýrslu þar sem fram kemur að díoxín sé jafnvel enn hættulegra en talið hefur verið til þessa. Aukin þekking á eituráhrifum díoxína leiddi til þess að árið 1998 lækkaði WHO viðmiðunarmörk um hámarksinntöku um allt að 90%.

Evrópusambandið er þessa dagana að vinna að tilskipun sem fjallar um takmarkanir á þrávirkum efnum í dýrafóðri. Ljóst er að gildistaka þessarar tilskipunar mun hafa áhrif á fiskimjölsframleiðslu hérlendis. Umhverfismál eru þessa dagana alltaf að komast ofar á blað í samfélagi okkar. Augu okkar eru smám saman að opnast og við erum að gera okkur grein fyrir því að lifnaðarhættir neyslusamfélagsins og sú fólksfjölgun sem átt hefur sér stað hefur umtalsverð áhrif á náttúruna. Ég ætla að ljúka þessum pistli á þeim fleygu og sígildu orðum: "við eigum ekki jörðina, við höfum hana að láni frá börnum okkar".

Lifið heil.

Bergur Sigurðsson
Heilbrigðiseftirliti Suðurnesja

Mengun sjávar með þrávirkum efnum getur haft í för með sér bann á fiskveiðum eða takmarkanir á neyslu sjávarafurða frá svæðum í nágrenni við uppsprettur. Við suðurströnd Kaliforníu hafa heilbrigðisyfirvöld varað fólk við neyslu sjávarafurða vegna PCB og DDT mengunar. EPA hefur áætlað að kostnaður við hreinsunaraðgerðir nemi um 300 milljónum $. Myndin er úr Environmental Science & technology 1. ágúst 1998.

Til baka